اگزما چیست؟ علائم، علل، انواع و تشخیص دقیق آن

مقدمه

اگزما یک بیماری پوستی التهابی مزمن و عودکننده است که میلیون‌ها بزرگسال در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این وضعیت به‌عنوان یک ناهنجاری در سد دفاعی پوست در نظر گرفته می‌شود که منجر به از دست دادن رطوبت و نفوذپذیری در برابر عوامل محرک خارجی می‌گردد. درک عمیق ماهیت، تظاهرات و مکانیسم‌های پشت این بیماری می‌تواند به افراد کمک کند تا شرایط خود را بهتر شناسایی کرده و مدیریت مؤثرتری داشته باشند. این مقاله به شکلی دقیق و جامع به بررسی تعریف، علائم اگزما، علل زمینه ای، انواع اگزما و فرآیند تشخیص آن می‌پردازد.

 تعریف اگزما و علائم اولیه و پیشرفته

اگزما یک اصطلاح کلی برای توصیف گروهی از شرایط پزشکی است که باعث التهاب پوست می‌شوند. در هسته مرکزی این بیماری، یک اختلال عملکردی در سد اپیدرمال نهفته است. در پوست سالم، یک لایه بیرونی قوی و یکپارچه از سلول‌ها، رطوبت را حفظ کرده و از ورود آلرژن‌ها، باکتری‌ها و عوامل محرک جلوگیری می‌کند. در افراد مبتلا به اگزما، اغلب به دلیل عوامل ژنتیکی، این سد پوستی ضعیف است و به درستی عمل نمی‌کند. این نقص منجر به از دست دادن آب فراوان از طریق پوست (از دست دادن آب ترانس اپیدرمال) شده و راه را برای نفوذ عوامل خارجی باز می‌کند. سیستم ایمنی بدن سپس به این عوامل مهاجم واکنش نشان می‌دهد که نتیجه آن یک پاسخ التهابی شدید است؛ پاسخ به این سؤال که اگزما چیست و چه علائمی دارد؟ با مشاهده همین التهاب و پیامدهای آن آغاز می‌شود. این التهاب خود را به شکل قرمزی، تورم، خارش شدید و خشکی مفرط پوست نشان می‌دهد. این چرخه خارش و خراشیدن بیشتر به سد پوستی آسیب می‌زند و التهاب را تشدید می‌کند، که به عنوان “چرخه خارش-خراش” شناخته می‌شود و مدیریت بیماری را به یک چالش تبدیل می‌کند.

 علائم شایع پوستی اگزما

تظاهرات بالینی اگزما می‌تواند از نظر شدت و ظاهر از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت باشد، اما مجموعه‌ای از علائم شایع پوستی اگزما وجود دارد که در بسیاری از بیماران مشترک است. خشکی پوست (Xerosis) یکی از بارزترین و اولین نشانه‌ها است که ناشی از ناتوانی پوست در حفظ رطوبت می‌باشد. این خشکی اغلب با احساس کشیدگی و زبری پوست همراه است. خارش (Pruritus) نیز علامت کلیدی و غالباً آزاردهنده‌ترین جنبه بیماری است. این خارش می‌تواند بسیار شدید باشد و تا حدی پیش برود که خواب و فعالیت‌های روزمره فرد را مختل کند. قرمزی پوست (Erythema) به دلیل گشاد شدن عروق خونی در پاسخ به التهاب ایجاد می‌شود. علاوه بر این، ظاهر شدن برجستگی‌های کوچک و قرمز رنگ که ممکن است در صورت خراشیده شدن مایع شفافی ترشح کنند نیز از علائم متداول است. در موارد پیشرفته‌تر، پوست ممکن است ضخیم شده و خطوط طبیعی آن برجسته گردد (Lichenification)، که پاسخی مستقیم به خراشیدن و مالش مداوم پوست است. همچنین ایجاد ترک و شقاق در پوست، به ویژه در نواحی چین‌دار یا نقاطی که تحت کشش هستند، می‌تواند اتفاق بیفتد که بسیار دردناک بوده و خطر عفونت‌های ثانویه را افزایش می‌دهد.

 تفاوت اگزما با سایر بیماری‌های پوستی

تشخیص افتراقی اگزما از سایر بیماری‌های پوستی برای درک صحیح شرایط و اقدام مناسب حیاتی است، زیرا بسیاری از بیماری‌ها علائم مشابهی ایجاد می‌کنند. psoriasis) پسوریازیس) یکی از بیماری‌هایی است که اغلب با اگزما اشتباه گرفته می‌شود. در حالی که هر دو باعث ایجاد patches قرمز و پوسته‌دار می‌شوند، تفاوت‌های کلیدی وجود دارد. پلاک‌های پسوریازیس معمولاً کاملاً مشخص، با پوسته‌های نقرهای رنگ و ضخیم پوشانده شده‌اند و خارش در آن‌ها معمولاً به شدت اگزما نیست. علاوه بر این، پسوریازیس اغلب روی نقاط خاصی مانند آرنج، زانو، پوست سر و کمر متمرکز می‌شود.  درماتیت تماسی نیز شرایطی است که در اثر تماس مستقیم پوست با یک ماده محرک یا آلرژن ایجاد می‌شود. اگرچه علائم آن می‌تواند بسیار شبیه اگزما باشد، اما معمولاً به محدوده‌ای از پوست که در تماس با عامل خارجی بوده است محدود می‌ماند و با حذف آن عامل، علائم به مرور برطرف می‌گردد. در مقابل، اگزما اغلب یک الگوی مزمن و عودکننده با توزیع خاص خود دارد. عفونت‌های قارچی نیز گاهی ممکن است با اگزما اشتباه گرفته شوند، اما معمولاً lesions آن‌ها دارای حاشیه‌های بسیار مشخص و گاهی مرکزی شفاف هستند که با الگوی اگزما متفاوت است.

تشخیص بیماری پوستی با هوش مصنوعی

اگر حتی پس از مطالعهٔ تفاوتهای اگزما با سایر بیماریهای پوستی، همچنان در تشخیص و مدیریت شرایط خود نامطمئن هستید و سردرگم ماندهاید که گام بعدی چیست، شما تنها نیستید. تشخیص دقیق بیماریهای پوستی اغلب پیچیده است و نیاز به تخصص دارد. در این نقطه، هوش مصنوعی آیویدیا (AiVidia) میتواند به عنوان یک همراه معتمد و دقیق وارد شود. این سامانهٔ پیشرفته، با بهره گیری از الگوریتمهای عمیق یادگیری، تصویر ضایعهٔ پوستی شما را تحلیل میکند و آن را با هزاران تصویر بالینی معتبر مقایسه مینماید تا ارزیابی اولیه ای ارائه دهد.(در مورد آیویدیا بیشتر بدانید)

آیویدیا جایگزین پزشک نمیشود، اما یک ابزار قدرتمند برای هدایت شما در مسیر درست است. با استفاده از آن، میتوانید درک بهتری از وضعیت خود به دست آورید و با گزارشی مبتنی بر شواهد، آگاهانهتر به متخصص پوست مراجعه کنید. این فناوری طراحی شده تا شکاف بین مشاهدهٔ علائم و دریافت تشخیص حرفهای را پر کند. برای خروج از چرخهٔ سردرگمی و اقدام هوشمندانه، از هوش مصنوعی آیویدیا به عنوان ناوبر خود استفاده کنید و اولین گام آگاهانه را به سمت سلامت پوست خود بردارید.

 مراحل پیشرفت اگزما

بیماری اگزما اغلب یک سیر مزمن با دوره‌های عود و بهبودی را دنبال می‌کند و مراحل پیشرفت اگزما را می‌توان به صورت چرخه‌ای در نظر گرفت. فاز حاد بیماری با شروع ناگهانی علائم شدید مشخص می‌شود. در این مرحله، پوست قرمز، ملتهب، متورم و اغوز (ترشح مایع از vesicles کوچک) است. خارش در این مرحله می‌تواند بسیار شدید و غیرقابل تحمل باشد. اگر مرحله حاد مدیریت نشود یا به دلیل خراشیدن مداوم تشدید گردد، پوست وارد فاز تحت حاد می‌شود. در این مرحله، قرمزی و ادم کاهش می‌یابد، اما پوست همچنان خشک و پوسته‌پوسته است و ممکن است دارای پاپول‌ها (برجستگی‌های کوچک فاقد مایع) و plaques باشد. خارش همچنان ادامه دارد اما ممکن است کمی قابل کنترل‌تر باشد. زمانی که التهاب برای یک دوره طولانی‌مدت ادامه یابد، پوست وارد فاز مزمن می‌گردد. ویژگی اصلی این مرحله لیخنificaتیون است؛ یعنی ضخیم‌شدن قابل توجه لایه خارجی پوست به دلیل مالش و خراشیدن مکرر. پوست در این حالت، patternهای برجسته‌تری پیدا کرده، رنگ‌پریده‌تر یا تیره‌تر از قبل می‌شود و انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهد. این چرخه می‌تواند بارها و بارها تکرار شود.

 علائم هشداردهنده برای مراجعه به پزشک در اگزما

اگرچه اگزما اغلب یک بیماری مدیریت‌پذیر در نظر گرفته می‌شود، اما شناسایی علائم هشداردهنده برای مراجعه به پزشک برای جلوگیری از عوارض و دریافت مراقبت‌های تخصصی ضروری است. یکی از مهم‌ترین این علائم، بروز نشانه‌های عفونت باکتریایی ثانویه است. اگر نواحی مبتلا شروع به ترشح چرک زردرنگ، تشکیل دلمه‌های زرد و ضخیم، افزایش قابل توجه درد، یا ایجاد جوش‌های چرکی کنند، نشان‌دهنده عفونت است و نیاز به مداخله فوری پزشکی دارد. همچنین گسترش ناگهانی و سریع بثورات پوستی به قسمت‌های وسیعی از بدن که با درمان‌های معمول کنترل نمی‌شود، یک علامت هشدار است. اگر خارش آن‌قدر شدید باشد که باعث بی‌خوابی کامل، اختلال در عملکرد روزانه یا ایجاد پریشانی عاطفی شدید گردد، مراجعه به پزشک ضروری است. ایجاد تاول‌های بزرگ و دردناک نیز می‌تواند نشان‌دهنده نوع خاصی از اگزما یا یک واکنش جدی باشد که نیاز به ارزیابی دارد. به طور کلی، اگر فردی برای اولین بار دچار بثورات پوستی شود که مطمئن نیستد اگزما است، یا اگر الگوی عودکننده اگزمای شناخته‌شده او تغییر کرده و به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهد، مشورت با یک متخصص پوست توصیه می‌شود.

 علل ژنتیکی، محیطی و عوامل خطر اگزما

پاتوژنز اگزما یک فرآیند چندعاملی پیچیده است که در آن تعامل بین استعداد ژنتیکی فرد و عوامل محرک محیطی منجر به بروز و تشدید بیماری می‌شود. این بیماری را نمی‌توان به یک علت واحد نسبت داد، بلکه حاصل یک طوفان کامل از عوامل درون‌زا و برون‌زا است. درک این شبکه علّی نه تنها به تشخیص کمک می‌کند، بلکه بینش ارزشمندی در مورد چگونگی جلوگیری از شعله‌ور شدن بیماری ارائه می‌دهد. تحقیقات نشان می‌دهد که اختلال در سد پوستی، که یک ویژگی محوری در اگزما است، می‌تواند هم یک علت اولیه و هم یک consequence ثانویه از التهاب باشد. به طور خاص، جهش در ژن‌هایی که مسئول تولید پروتئین‌های کلیدی برای حفظ یکپارچگی پوست هستند، مانند filaggrin، نقش بسزایی در ابتلا به این بیماری ایفا می‌کنند. از سوی دیگر، سیستم ایمنی بیش‌ازحد فعال نیز سهم بزرگی دارد و به محرک‌های به‌ظاهر بی‌ضرر با یک پاسخ التهابی exaggerated واکنش نشان می‌دهد. بررسی علل ایجاد اگزما در بزرگسالان نشان می‌دهد که اگرچه ریشه‌های بیماری ممکن است در کودکی نهفته باشد، اما عوامل محیطی و سبک زندگی در بزرگسالی می‌توانند آن را برای اولین بار ظاهر کرده یا یک شرایط خاموش را دوباره فعال کنند.

 نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی

استعداد ژنتیکی قوی‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده ابتلا به اگزما محسوب می‌شود و نقش ژنتیک و سابقه خانوادگی در این زمینه غیرقابل انکار است. مطالعات متعدد بر روی دوقلوها نشان داده است که میزان همگامی در دوقلوهای تک‌زیگوت (که ژن‌های کاملاً یکسانی دارند) به مراتب بیشتر از دوقلوهای دو زیگوت است که این امر سهم قابل توجه ژنتیک را تأیید می‌کند. یکی از مهم‌ترین کشف‌ها در این حوزه، ارتباط قوی بین جهش در ژن Filaggrin (FLG) و اگزما است. پروتئین فیلاگرین برای تشکیل سد پوستی طبیعی و حفظ رطوبت ضروری است. جهش در این ژن منجر به تولید پروتئین غیرعملکردی یا کاهش تولید آن می‌گردد که نتیجه آن ایجاد یک سد پوستی ناقص و نفوذپذیر است. افرادی که این جهش را دارند، نه تنها در معرض خطر ابتلا به اگزما هستند، بلکه اغلب به شکل شدیدتر و مستعدتری از بیماری مبتلا می‌شوند. علاوه بر این، سابقه خانوادگی بیماری‌های آتوپیک مانند اگزما، آسم، یا رینیت آلرژیک (تب یونجه) به شدت با خطر ابتلا مرتبط است. اگر یکی از والدین به یک بیماری آتوپیک مبتلا باشد، خطر ابتلای کودک افزایش می‌یابد و اگر هر دو والد مبتلا باشند، این خطر به طور قابل توجهی بیشتر می‌شود. این امر نشان‌دهنده به ارث بردن یک استعداد سیستمیک برای واکنش‌های آلرژیک و التهابی است.

 عوامل محیطی مانند آلرژن‌ها و استرس

اگر ژنتیک باروت باشد، عوامل محیطی مانند آلرژن‌ها و استرس به‌عنوان چاشنی انفجار عمل می‌کنند و باعث شعله‌ور شدن بیماری در افراد مستعد می‌شوند. آلرژن‌ها موادی هستند که می‌توانند باعث واکنش‌های ایمنی غیرطبیعی شوند و به دو دسته هوابرد و تماسی تقسیم می‌گردند. آلرژن‌های هوابرد رایج شامل گرده گیاهان، مایت گرد و غبار، هاگ قارچ و پوسته‌های پوستی حیوانات (شوره) هستند که می‌توانند از طریق هوا بر روی پوست بنشینند و باعث ایجاد التهاب شوند. آلرژن‌های تماسی مستقیماً با پوست در تماس هستند و شامل موادی مانند نیکل (در جواهرات)، عطرها، مواد نگهدارنده در محصولات بهداشتی، لاتکس و برخی مواد شوینده می‌شوند. از سوی دیگر، محرک‌ها نیز نقش بزرگی ایفا می‌کنند. برخلاف آلرژن‌ها، محرک‌ها با یک واکنش ایمنی مستقیم باعث التهاب نمی‌شوند، بلکه مستقیماً به سد پوستی آسیب می‌رسانند و آن را بیشتر تضعیف می‌کنند. صابون‌های قوی، شوینده‌ها، مواد ضدعفونی‌کننده، الکل و حتی آب سخت می‌توانند از عوامل محرک باشند. استرس روانی نیز یک عامل تشدیدکننده بسیار مهم و اغلب نادیده گرفته‌شده است. استرس روحی می‌تواند سیستم ایمنی بدن را تغییر داده و باعث ترشح هورمون‌ها و mediatorهای التهابی شود که مستقیماً التهاب پوست را بدتر می‌کنند. علاوه بر این، رفتارهای ناشی از استرس مانند خراشیدن ناخودآگاه پوست، می‌تواند چرخه خارش-خراش را به راه انداخته و وضعیت را تشدید کند.

 انواع اگزما بر اساس محل و علت

اصطلاح “اگزما” یک موجودیت واحد نیست، بلکه یک چتر برای چندین subtype مختلف است که هر کدام الگوها و انواع اگزما بر اساس محل و علت متمایز خود را دارند. (این تقسیم بندی صرفا جهت تفهیم بهتر برای کاربران است و تقسیم بندی پزشکی متفاوت می باشد) درماتیت آتوپیک شایع‌ترین نوع است که اغلب با سایر بیماری‌های آتوپیک مانند آسم و تب یونجه همراهی دارد و معمولاً در چین‌های آرنج، پشت زانو، گردن و صورت ظاهر می‌شود. درماتیت تماسی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: تحریکی و آلرژیک. درماتیت تماسی تحریکی (ICD) زمانی رخ می‌دهد که یک ماده شیمیایی یا محرک فیزیکی مستقیماً به پوست آسیب برساند، در حالی که درماتیت تماسی آلرژیک (ACD) یک واکنش ایمنی تأخیری به یک آلرژن خاص است. اگزمای دیس هیدروتیک (Dyshidrotic Eczema) با ایجاد vesicles کوچک، عمیق و بسیار خارش‌دار روی کف دست‌ها، کناره‌های انگشتان و کف پاها مشخص می‌شود. اگزمای نومولار (Nummular Eczema) یا سکه‌ای، به صورت patches مدور یا بیضی‌شکل شبیه سکه روی پوست ظاهر می‌شود که اغلب پوسته‌دار، خشک و بسیار خارش‌دار هستند و معمولاً روی ساق پا، بازوها و تنه دیده می‌شوند. درماتیت استاز (Stasis Dermatitis) با نارسایی وریدی در پاها مرتبط است و معمولاً در مچ پا رخ می‌دهد و با تورم، تغییر رنگ و التهاب پوست همراه است. اگزمای سبورئیک که در بزرگسالان به صورت شوره سر شدید و patches چرب و پوسته‌دار در نواحی rich in sebaceous glands مانند پوست سر، ابروها، کناره‌های بینی و پشت گوش ظاهر می‌شود.

 عوامل تشدیدکننده اگزما در بزرگسالان

علاوه بر عوامل اصلی، مجموعه‌ای از عوامل تشدیدکننده اگزما در بزرگسالان وجود دارد که می‌توانند باعث شروع یا بدتر شدن شعله‌ور شدن اگزما شوند. تغییرات آب و هوایی به ویژه هوای سرد و خشک زمستان که رطوبت هوا را کاهش می‌دهد، می‌تواند منجر به از دست دادن رطوبت پوست و تشدید خشکی و خارش گردد. از سوی دیگر، تعریق زیاد ناشی از گرما یا ورزش نیز می‌تواند یک محرک قوی باشد، زیرا نمک موجود در عرق می‌تواند پوست ملتهب را تحریک کند. تغییرات هورمونی در زنان، به ویژه نوسانات سطح استروژن و پروژسترون در طول چرخه قاعدگی، در دوران بارداری یا یائسگی، می‌تواند بر فعالیت بیماری تأثیر بگذارد. قرار گرفتن در معرض آب سخت (حاوی املاح معدنی بالا) یا آب بسیار داغ در طول استحمام می‌تواند چربی‌های طبیعی محافظ پوست را از بین برده و آن را خشک کند. انتخاب لباس نیز می‌تواند مؤثر باشد؛ پارچه‌های زبر و خشن مانند پشم یا الیاف مصنوعی می‌توانند پوست را تحریک کرده و اصطکاک ایجاد کنند، در حالی که پارچه‌های نرم و قابل تنفس مانند پنبه معمولاً بهتر تحمل می‌شوند. حتی عوامل به ظاهر کوچکی مانند استفاده از محصولات شوینده معطر برای شستن لباس‌ها می‌توانند باقیمانده‌ای روی پارچه به جای بگذارند و پوست حساس را تحریک کنند. همچنین، برخی از عفونت‌ها مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا می‌توانند سیستم ایمنی بدن را فعال کرده و همزمان باعث شعله‌ور شدن اگزما شوند. شناسایی و تا حد امکان اجتناب از این محرک‌های شخصی، گام کلیدی در مدیریت موفقیت‌آمیز این شرایط در بزرگسالی است.

اگزما در کودکان و نوزادان (خواندن مقاله ی کامل)